اکسین نیوز – محمدجواد ظریف در سخنرانی خود در برنامه «دورهمی گفتارها» به میزبانی مجید تفرشی که ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ برگزار شد و حسام‌الدین آشنا نیز از دیگر مهمانان آن بود، با اشاره به ضرورت بازنگری در رویکردهای فکری و سیاسی کشور اظهار کرد: جامعه ایران بیش از اندازه درگیر گذشته شده است؛ چه زمانی که به افتخارات تاریخی خود می‌بالد و چه زمانی که ناکامی‌ها و اشتباهات گذشته را تکرار می‌کند. این وضعیت، امکان حرکت مؤثر به سمت آینده را محدود می‌کند.
ضرورت عبور از مناقشات گذشته
ظریف برای توضیح دیدگاه خود، به مثال خرید زمینی گران‌تر از ارزش واقعی آن اشاره کرد و گفت: پس از چنین اتفاقی، فرد می‌تواند وقت و انرژی خود را صرف سرزنش فروشنده و پیگیری زیان گذشته کند یا از تجربه خود درس بگیرد و برای ساختن آینده از همان زمین استفاده کند. به گفته وی، تمرکز بر آنچه بازگرداندنی نیست، مانع بهره‌برداری از فرصت‌های پیش‌رو می‌شود.
وی با اشاره به اختلاف‌نظرها درباره برجام نیز تصریح کرد که به‌جای صرف انرژی برای اثبات خوب یا بد بودن این توافق، باید دستاوردها و کاستی‌های آن را به‌صورت واقع‌بینانه بررسی کرد. ظریف معتقد است استمرار این مناقشات، فرصت ارزیابی دقیق تجربه‌ها و استفاده از ظرفیت‌های ایجادشده را از کشور گرفته است.
وزیر اسبق امور خارجه با انتقاد از غلبه نگاه گذشته‌محور در تحلیل مسائل کشور، تأکید کرد که حتی اگر تصمیم‌های پیشین با هزینه‌های کمتر یا نتایج بهتری قابل اتخاذ بوده‌اند، صرف تکرار این انتقادها تغییری در واقعیت ایجاد نمی‌کند. از نظر او، پذیرش واقعیت‌های موجود و تبدیل تجربه‌های گذشته به مبنایی برای تصمیم‌گیری‌های بهتر، ضرورتی اساسی است.
تأکید ظریف بر ظرفیت‌های ایران و امکان ساختن آینده
ظریف در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به حفظ تمامیت ارضی ایران در دوره پس از نادرشاه، این موضوع را یکی از ظرفیت‌های قابل توجه تاریخی کشور دانست و در عین حال یادآور شد که این دستاوردها با هزینه‌های انسانی و مالی همراه بوده است.
وی با اشاره به فداکاری نیروهای ایرانی در تحولات منطقه‌ای، از جمله جان‌باختن شماری از نیروها و چهره‌های اثرگذار، تأکید کرد که می‌توان درباره میزان هزینه‌ها و امکان دستیابی به نتایج بهتر بحث کرد؛ اما این ارزیابی‌ها باید به بهبود تصمیم‌گیری‌های آینده منجر شوند، نه آنکه به مناقشاتی پایان‌ناپذیر تبدیل شوند.
ظریف همچنین با اشاره به تجربه چین، اظهار کرد که یکی از عوامل مهم پیشرفت این کشور، تغییر نگرش نسبت به جایگاه خود در جهان و باور به امکان تعامل و رقابت با قدرت‌های بزرگ بوده است. به اعتقاد وی، ایران نیز باید با اتکا به ظرفیت‌های خود، از تجربه‌های گذشته برای ایجاد فرصت‌های تازه اقتصادی، علمی و بین‌المللی استفاده کند.
او در همین زمینه به ظرفیت مهندسان ایرانی و امکان تبدیل ایران به مرکزی برای ارائه خدمات فنی و مهندسی در منطقه و جهان اشاره کرد و گفت که کشور می‌تواند به‌جای از دست دادن فرصت‌های اقتصادی، زمینه فعالیت و توسعه این ظرفیت‌ها را در داخل فراهم کند.
از نگاه تهدیدمحور به رویکرد فرصت‌محور
یکی از محورهای اصلی سخنان ظریف، انتقاد از آن چیزی بود که وی «نگاه تهدیدمحور» به مسائل داخلی و خارجی خواند. او گفت: در چنین رویکردی، موضوعاتی مانند زنان، جوانان، اینترنت، همسایگان و حتی مسائل اجتماعی به‌عنوان تهدید تلقی می‌شوند؛ درحالی‌که بسیاری از این حوزه‌ها می‌توانند منشأ قدرت و فرصت باشند.
ظریف با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی ایران، به‌ویژه حوزه تمدنی نوروز، تأکید کرد که تمرکز بر مشترکات فرهنگی منطقه می‌تواند زمینه همکاری و تقویت جایگاه ایران را فراهم کند.
وی همچنین با اشاره به روابط ایران با کشورهای همسایه، از جمله عربستان سعودی، آذربایجان، ارمنستان، تاجیکستان و ترکمنستان، خواستار بازنگری در نگرش‌های مبتنی بر بدبینی و دشمن‌انگاری شد.
به گفته ظریف، نگاه تهدیدمحور می‌تواند به شکل‌گیری چرخه‌ای از بی‌اعتمادی منجر شود؛ به این معنا که اگر یک کشور همسایه را تهدید تلقی کند، احتمال آنکه طرف مقابل نیز همان برداشت را پیدا کند افزایش می‌یابد. از نظر وی، تغییر این چرخه مستلزم تقویت دیپلماسی، توسعه روابط اقتصادی و تمرکز بر منافع مشترک است.
او با اشاره به نقش نمایندگی‌های دیپلماتیک ایران در کشورهای منطقه، بر ضرورت تقویت کارکردهای اقتصادی و دیپلماتیک در کنار ملاحظات امنیتی تأکید کرد و گفت که تغییر رویکرد از تهدیدمحوری به فرصت‌محوری می‌تواند زمینه‌های تازه‌ای برای همکاری ایجاد کند.
آینده‌نگری به‌جای تکرار ناکامی‌ها
ظریف در ادامه سخنان خود میان «آینده‌پژوهی» و آنچه «آینده‌ورزی» نامید، تمایز قائل شد و بر ضرورت مشارکت فعال در ساختن آینده تأکید کرد. وی پیشنهاد داد که نشست‌های آینده برنامه «دورهمی گفتارها» بیشتر به موضوع آینده ایران، ظرفیت‌های منطقه‌ای و امکان شکل‌گیری الگوهای تازه همکاری اختصاص یابد.
او با اشاره به ایده ایجاد ساختارهای همکاری منطقه‌ای، از جمله پیشنهاد شکل‌گیری نوعی همکاری اقتصادی مشابه اتحادیه اروپا، اظهار کرد که ایران می‌تواند آینده‌ای متفاوت از تجربه‌های گذشته خود را تصور و برای تحقق آن برنامه‌ریزی کند.
به اعتقاد ظریف، اصلاحات ضروری در کشور باید با نگاه به آینده انجام شوند، نه با هدف جبران نمادین یا تلافی ناکامی‌های گذشته. وی تأکید کرد که پذیرش جایگاه کنونی ایران و شناخت ظرفیت‌های موجود، می‌تواند زمینه‌ساز حرکت به سمت اهداف بلندمدت باشد.
انتقاد از تداوم مناقشات درباره برجام و تحولات جهانی
وزیر اسبق امور خارجه در بخش دیگری از سخنانش، با اشاره به تغییر معادلات قدرت در جهان، گفت که رقابت‌های بین‌المللی دیگر صرفاً بر پایه مؤلفه‌های سنتی قدرت، از جمله تسلیحات هسته‌ای، قابل تحلیل نیستند و فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، نقش فزاینده‌ای در تعیین جایگاه کشورها دارند.
وی با اشاره به رقابت ایالات متحده و چین در عرصه فناوری، معتقد بود که برخی کشورهای اروپایی نیز در معرض کاهش نقش خود در رقابت‌های جهانی قرار گرفته‌اند. او در این چارچوب، ادامه اختلافات داخلی ایران بر سر برجام و سایر تصمیم‌های گذشته را مانعی برای توجه کافی به تحولات جدید دانست.
ظریف همچنین با انتقاد از آنچه شکل‌گیری برخی برداشت‌های نادرست درباره بازدارندگی و امنیت ملی خواند، تأکید کرد که تحولات جهان نیازمند بازنگری در چارچوب‌های تحلیلی و سیاست‌گذاری است. وی گفت که تمرکز صرف بر منازعات گذشته، فرصت پرداختن به موضوعاتی مانند توسعه فناوری، هوش مصنوعی و تقویت توان علمی کشور را محدود می‌کند.
بازخوانی تاریخ و ضرورت تقویت فرهنگ صلح
ظریف در ادامه، با اشاره به نمونه‌هایی از تاریخ ایران و جنگ‌های ایران و روسیه، به نقش برخی تصمیم‌گیران و چهره‌های تاریخی در شکل‌گیری منازعات و پیامدهای آن پرداخت. وی با اشاره به قائم‌مقام فراهانی و تحولات منتهی به عهدنامه ترکمانچای، بر ضرورت بازنگری در روایت‌های تاریخی و ارزیابی انتقادی تصمیم‌های سیاسی و نظامی تأکید کرد.
او معتقد بود که در روایت تاریخی کشور، نباید صرفاً بر جنگاوری و قهرمانان نظامی تأکید شود؛ بلکه باید نقش صلح‌جویان، مذاکره‌کنندگان و کسانی که برای جلوگیری از خسارت‌های بیشتر تلاش کرده‌اند نیز مورد توجه قرار گیرد.
ظریف در پایان سخنان خود، بر ضرورت تغییر نگرش عمومی و سیاسی از دشمن‌انگاری به فرصت‌سازی تأکید کرد و گفت که آینده ایران زمانی بهتر ساخته می‌شود که جامعه به‌جای گرفتار ماندن در اختلافات گذشته، بر ظرفیت‌های موجود، توسعه همکاری‌های منطقه‌ای، تقویت دیپلماسی و پیشرفت علمی و فناوری تمرکز کند.
وی با تأکید بر اینکه گذشته می‌تواند سکوی پرتاب آینده باشد، سخنان خود را با دعوت به عبور از مناقشات فرساینده و حرکت به سوی آینده‌ای متفاوت برای ایران به پایان رساند.
