اکسین نیوز – حمید بهرامی: در دو دهه اخیر، ظهور فناوریهای دیجیتال مانند اینترنت اشیا، هوش مصنوعی، بلاکچین و تجارت الکترونیک، مفهوم جدیدی به نام «اقتصاد دیجیتال» را شکل داده است. بر اساس گزارش بانک جهانی، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی جهان تا سال ۲۰۲۵ به بیش از ۲۴ درصد خواهد رسید.
برای ایران، که با چالشهایی مانند تحریمها، کاهش درآمدهای نفتی و نرخ بیکاری بالا روبهرو است، توسعه اقتصاد دیجیتال میتواند راهکاری برای خروج از اقتصاد تکمحصولی باشد. با این حال، بهرهبرداری از این فرصت نیازمند سیاستگذاری دقیق، تقویت زیرساختها و تربیت نیروی انسانی ماهر است.
۱. فرصتهای اقتصاد دیجیتال برای ایران
الف) کاهش وابستگی به نفت
اقتصاد دیجیتال با توسعه کسبوکارهای آنلاین، استارتاپها و صنایع دانشبنیان، امکان جایگزینی درآمدهای غیرنفتی را فراهم میکند. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، ارزش بازار تجارت الکترونیک در سال ۱۴۰۲ به بیش از ۱۲۰۰ هزار میلیارد تومان رسیده است که نشاندهنده رشد سریع این بخش است.
ب) اشتغالزایی و کارآفرینی
استارتاپهای دیجیتال مانند اسنپ، دیجیکالا و آپارات نه تنها هزاران شغل مستقیم ایجاد کردهاند، بلکه به رشد اکوسیستم کارآفرینی کمک شایانی نمودهاند. بر اساس گزارش معاونت علمی ریاستجمهوری، بیش از ۷۰۰۰ استارتاپ در ایران فعال هستند که بسیاری از آنها در حوزه فناوری اطلاعات فعالیت میکنند.
ج) توسعه خدمات عمومی و هوشمندسازی
دولت الکترونیک و خدمات دیجیتال مانند سامانههای مالیاتی، ثبت احوال و آموزش مجازی، بهرهوری و شفافیت را افزایش دادهاند. طرحهایی مانند شبکه ملی اطلاعات و هوشمندسازی شهرها نیز در این راستا قابل ارزیابی هستند.
د) گسترش بازارهای بینالمللی
با وجود تحریمها، برخی شرکتهای ایرانی در حوزه نرمافزار، بازیهای رایانهای و خدمات فناوری اطلاعات توانستهاند در بازارهای جهانی حضور یابند. به عنوان مثال، ایران در صادرات نرمافزار در منطقه خاورمیانه رتبه دوم را دارد.
۲. تهدیدها و چالشهای پیشرو
الف) ضعف زیرساختهای فناوری اطلاعات
سرعت اینترنت در ایران با میانگین جهانی فاصله دارد و پوشش شبکه در مناطق روستایی و کمتر برخوردار نامناسب است. همچنین، نبود زیرساختهای امن سایبری، خطر حملات هکری و نشت دادهها را افزایش داده است.
ب) تحریمها و محدودیتهای بینالمللی
تحریمهای بانکی و ممنوعیت دسترسی به برخی فناوریها (مانند پرداختهای بینالمللی و سرویسهای ابری) توسعه اقتصاد دیجیتال را با مشکل مواجه کرده است.
ج) نبود قوانین شفاف و حمایتگر
قوانین فعلی در حوزه فضای مجازی و کسبوکارهای دیجیتال ناکافی و بعضاً بازدارنده هستند. عدم تعریف دقیق مالکیت دادهها و مالیات بر کسبوکارهای آنلاین از جمله چالشهای حقوقی این حوزه است.
د) شکاف دیجیتالی و عدم آموزش کافی
با وجود رشد استفاده از اینترنت، بسیاری از شهروندان و حتی کسبوکارها مهارتهای لازم برای فعالیت در اقتصاد دیجیتال را ندارند. این موضوع بهویژه در میان جمعیت روستایی و سالخورده مشهود است.
۳. راهکارهای توسعه اقتصاد دیجیتال در ایران
الف) سرمایهگذاری در زیرساختها
- افزایش سرعت و پوشش اینترنت ملی
- توسعه مراکز داده داخلی و رایانش ابری
- تقویت امنیت سایبری با راهاندازی CERTهای ملی
ب) اصلاح قوانین و مقررات
- تدوین قانون جامع اقتصاد دیجیتال
- تسهیل مقررات برای استارتاپها و جذب سرمایهگذاری خارجی
- تعریف چارچوب مالیاتی مناسب برای کسبوکارهای آنلاین
ج) آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی
- گنجاندن آموزشهای دیجیتال در مدارس و دانشگاهها
- برگزاری دورههای مهارتآموزی برای کارآفرینان و کسبوکارهای سنتی
د) توسعه همکاریهای بینالمللی
- استفاده از ظرفیت سازمانهای منطقهای مانند اکو و سازمان همکاریهای شانگهای
- ایجاد پیوندهای فناورانه با کشورهای دوست مانند روسیه و چین
جمعبندی
اقتصاد دیجیتال برای ایران یک فرصت استراتژیک محسوب میشود که در صورت برنامهریزی صحیح میتواند به عاملی برای رشد اقتصادی، اشتغالزایی و کاهش وابستگی به نفت تبدیل شود. با این حال، غلبه بر چالشهایی مانند تحریمها، ضعف زیرساختها و نبود نیروی انسانی متخصص، نیازمند عزم ملی و همکاری بین بخشهای دولتی و خصوصی است. آینده اقتصاد ایران تا حد زیادی به توانایی کشور در پیوستن به موج دیجیتالی شدن اقتصاد جهانی گره خورده است.
